عدم اگر غايت و هدفی در خلقت بود و حكمت بالغه‏ای در كار بود بايد همه چيز مفيد فائده ای باشد ، و عليهذا می‏بايست كه نه پديده‏ای بيفايده ای آفريده‏ شود و نه پديده‏ای زيان آور ، و هم اين كه هيچ پديده مفيدی متروك و معدوم‏ نماند . وجود تبعيضها و تفاوتها و نيستيها و جهلها و عجزها نشانه اين‏
است كه پديده‏های لازمی كه می‏بايست آفريده شوند ، يعنی تساوی ، ادامه‏ هستی ، علم و قدرت و غيره آفريده نشده‏اند ، و از طرفی پديده‏هايی ك ه يا مفيد فائده‏ای نيستند و يا زيان آورند از قبيل بيماريها و زلزله‏ها و غيره‏ آفريده شده‏اند ، و اين جريان با حكمت بالغه الهيه و با عدل به مفهوم‏ توازن و تعادل نيز جور نمی‏آيد .
عين همين مسائل با اندكی اختلاف تحت عنوان خير و شر ، در مسأله توحيد  قابل طرح است . صورت اشكال اين است كه در هستی ، دوگانگی حكمفرماست ، پس بايد دو ريشه‏ای باشد . حكما مسأله خير و شر را گاهی در باب توحيد برای رد نظريه ثنويه ، و گاهی در مسأله عنايت الهيه طرح می‏كنند كه مربوط به حكمت بالغه است . در اينجا است كه گفته می‏شود عنايت الهی ايجاب‏ می‏كند كه هر چه موجود می‏شود خير و كمال باشد . و نظام موجود نظام احسن‏ باشد ، پس شرور و نقصانات كه ضربه به نظام احسن می‏زنند نمی‏بايست موجود شوند و حال آنكه موجود شده‏اند . ما اين مسأله را تنها از ناحيه عدل و ظلم مطرح می‏كنيم ولی خواه ناخواه‏ جنبه‏های ديگر مسأله نيز ضمنا طرح و حل خواهد شد ، و چنان كه گفتيم ، مفهوم عدل ، آنگاه كه در مقابل " ظلم " قرار می‏گيرد به معنی رعايت‏ استحقاق است نه به معنی توازن يا تساوی ، و البته همانطور كه اشاره شد ، رعايت استحقاقها در مورد ذات حق ، آنچنان است كه حكما درك كرده و رسيده‏اند نه آنچنانكه ديگران پنداشته اند .